Onderstaand artikel is afkomstig uit de Academische Jaarprijs bijlage van het NRC-Handelsblad van 20 Januari 2007. Deze bijlage verscheen ter gelegenheid van de bekendmaking van de kandidaten voor het winnen van deze prijs.

Zeespiegelstijging geen ramp maar zegen

Annemieke van Roekel

Het enige stabiele aan het klimaat is de verandering. Fluctuaties in zeeniveau zijn heel normaal. De constructieve rol van een wisselende zeespiegel voor de Hollandse delta wil de TU Delft onder de aandacht brengen van het brede publiek met het project Spiegelzee.

Zeespiegelfluctuaties zijn een heel normaal verschijnsel. Nederland dankt z’n bestaan er zelfs aan. Volgens Bob Hoogendoorn, werkzaam bij de afdeling Geotechnologie van de TU Delft, is de recente uitspraak van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), dat ‘voor de houdbaarheid van de aarde op de lange termijn een stabiele concentratie broeikasgassen noodzakelijk is’ daarom een verkeerde benadering. Volgens Hoogendoorn laat de geologie zien dat het enige stabiele aan het klimaat de variatie ervan is. ‘Veranderingen in gasconcentraties in de atmosfeer en zeeniveau zijn er altijd geweest. De wens van de WRR om de CO2-concentratie te stabiliseren getuigt daarom van weinig realisme. Dat is net zoiets als het verlangen naar een maatschappij zonder criminaliteit’. In zijn proefschrift The Impact of Changes in Sediment Supply and Sea-level on Fluvio-deltaic Stratigraphy stelt fysisch geograaf Hoogendoorn dat de afvlakking van de mondiale (eustatische) zeespiegelstijging gedurende de laatste millennia ons een vals gevoel van stabiliteit heeft gegeven. ‘De afgelopen vierduizend jaar is het zeewater slechts circa anderhalve meter gestegen. We hebben gewoon geluk dat de zeespiegel nu relatief stabiel is’.

Nog maar 18.000 jaar geleden, aan het einde van de laatste ijstijd, lag de zeespiegel wereldwijd 120 meter lager lag dan nu. Het land rondom de Indonesische archipel was drooggevallen, net als de Noordzee. ‘Onze voorouders konden naar Engeland lopen. Sinds de laatste ijstijd is de zeespiegel gaan stijgen en die stijging is nog steeds aan de gang. Als al het landijs op Groenland smelt, stijgt het zeeniveau met ongeveer zes meter, en daarmee zijn we weer terug op het niveau van 120.000 jaar geleden, tijdens het voorlaatste interglaciaal,’ relativeert Hoogendoorn. ‘Het maximale zeeniveau dat op aarde mogelijk is ligt 66 meter boven het huidige. Dit niveau halen we alleen als behalve de Groenlandse ijskap ook het landijs op de Zuidpool afsmelt. Maar van dat laatste is nog geen sprake. Als het ijs op de Noordpool afsmelt heeft dat netto geen effect op het zeeniveau, want het Arctische ijs drijft in zee.’

Landwinning

We moeten accepteren dat het mondiale zeeniveau altijd zal variëren, is de boodschap van Hoogendoorn. Sterker nog, we zouden meer moeten beseffen dat rivierdelta’s zoals Nederland er hun bestaan zelfs aan te danken hebben. ‘Variaties in het zeewaterpeil liggen aan de basis van het natuurlijke proces van landwinning in een delta,’ licht Hoogendoorn toe. ‘Als het zeeniveau daalt, verplaatst een delta zich zeewaarts. De vraag is wat er gebeurt als de zeespiegel vervolgens weer stijgt. In de Wolga-delta bij de Kaspische zee, waarvan we de oude rivierlopen hebben gereconstrueerd door geofysische data met gegevens uit boringen te combineren, hebben we gezien dat de positie van de nieuwe delta behouden blijft omdat sedimentatie de stijging bijhoudt. Wat zo bijzonder is aan de Kaspische zee is dat de zeespiegelstijging die wij aan onze kust verwachten daar nu plaatsvindt.’ Maar zelfs dit ‘natuurlijk laboratorium’, met slechts een beperkt aantal natuurlijke variabelen (met als voornaamste input de toevoer van water uit de Wolga en als belangrijkste output de snelle verdamping onder invloed van het omliggende woestijngebied), stelt wetenschappers keer op keer voor raadsels. ‘Het zeeniveau blijkt een heel eigen leven te leiden en is moeilijk te voorspellen, ondanks alle modellen die er van zijn gemaakt.’

Kusterosie

‘Hoe een delta reageert op een zeespiegelstijging kant nog andere variaties. In afzettingen rondom de Adriatische zee zien we als reactie een sterk landinwaartse beweging. Zelfs extreme versnellingen van zeespiegelstijging, de meltwaterpulses, zijn goed terug te vinden in de afzettingen. Voor de Noordzee ligt de situatie nog gecompliceerder. Onderzoek van de voormalige Rijks Geologische Dienst heeft laten zien dat onze kust tussen vijf- en tweeduizend jaar geleden, toen het water steeg, juist is uitgebouwd. Terwijl we nu in een periode met een relatief stabiele zeespiegel met kusterosie te maken hebben.’

‘Het staat vast dat er een verandering van het zeeniveau op komst is. Het enige dat we kunnen doen is te leren leven met een natuur die varieert en bovendien niet te voorspellen is, net als onze voorouders. Ons project Spiegelzee wil het historisch bewustzijn over zeespiegelstijging en –daling bij een breed publiek vergroten. De recente geschiedenis van de Nederlandse delta hangt direct samen met die natuurlijke schommelingen.’ Met meer begrip van natuurlijke variaties hoopt Hoogendoorn dat we het ‘klimaatprobleem’ realistischer gaan benaderen en onder ogen zien dat verandering van de zeespiegel van alle tijden is.